Problematyka

Komizm pojawia się również w problematyce filozoficznej Kubusia, która wyrasta ponad wydarzenia należące do świata przedstawionego powieści. Elementy filozofii nie należą bezpośrednio do wpływów narratora, ale zarysowują się w kwestiach głównych postaci – Kubusia i Pana, choć tutaj także podkreślony zostaje dystans, oddzielający od nich zarówno autora, jak i wypowiadającego. Kubuś bowiem wygłasza poglądy swego Kapitana, u którego służył dziesięć lat, a który był czytelnikiem Benedykta Spinozy – twórcy pojęcia determinizmu. Tutaj możemy się zastanawiać, czy Kubuś rozumie tak naprawdę to, o czym mówi. Refleksje światopoglądowe u Diderota łączą się zazwyczaj jednak z Kubusiem, a krążą wokół fatalizmu, spinozjanizmu, finalizmu. Sposób ich prezentacji odbiega jednak od spodziewanego modelu, jest żartobliwy, obfituje w paradoksy, rysy komiczne, poważne zagadnienia zostają rozpatrywane przy okazji błahych wydarzeń, na przykład dyskusje między Kubusiem i Panem o celowości natury zaczynają się od komarów kąsających służącego. Mimo małości powodu sporu można odczytać z niego opozycję finalizmu Pana, który sądzi, że cała natura ma służyć człowiekowi, oraz antyfinalistycznego spinozjanizmu Kubusia.