Kubuś Fatalista i jego pan

Kubuś Fatalista i jego pan to powieść, która udaje historię o rzeczach zwyczajnych, jej bohaterami są dwaj tytułowi podróżni wędrujący po gościńcu w jakichś swoich sprawach. Mogłoby się wydawać, że ta rzeczywistość została pozbawiona wielkich wydarzeń, składają się na nie codzienne zachowania – spotkania, rozmowy, noclegi. Jednocześnie to one właśnie stają się pretekstem do podejmowania niezwykle ważnych problemów, będących kwestiami filozoficznymi. Diderot porusza zagadnienia dotyczące wolnej woli człowieka, roli przeznaczenia czy też przypadku w życiu. Kubuś odsłania jednocześnie iluzję powieściową, demistyfikuje ją, pokazuje, że jest ona grą prowadzoną z czytelnikiem. Diderot przełamuje konwencje powieściowe, a zwłaszcza romanse, parodiuje je. Ten zamysł uwidacznia się już na samym początku Kubusia. Czytelnik zostaje potraktowany bezceremonialnie, nie otrzymuje żadnej wiedzy o bohaterach i ich sytuacji, co zazwyczaj ma miejsce w romansach czy typowych powieściach, ale styka się z samymi niewiadomymi. Diderot zaczyna tak:
Jak się spotkali? Przypadkiem, jak wszyscy. Jak się zwali? Na co wam ta wiadomość? Skąd przybywali? Z najbliższego miejsca.